पत्रकारितेच्या निर्भयतेचा उत्सव, सत्तेच्या दबावाविरुद्ध सत्यासाठीची लढाई, आणि AI युगात पत्रकारितेच्या जबाबदारीचा नवा विचार…
marathinews24.com
पुणे – जागतिक प्रेस स्वातंत्र्य दिनाचा जागर दरवर्षी ३ मे रोजी जागतिक प्रेस स्वातंत्र्य दिनाचा हुंकार जगभर घुमतो. युनेस्को आणि संयुक्त राष्ट्रांनी १९९३ मध्ये या दिनाला जन्म दिला. ज्यामागे एकच ध्यास – पत्रकारितेच्या निर्भय स्वातंत्र्याचा कडकडाट करणे व सत्तेच्या काळ्या करवंटीविरुद्ध सत्याचा झेंडा उभारणे. प्रेस स्वातंत्र्य हा लोकशाहीचा श्वास आहे. सत्तेच्या गलिच्छ गलियाऱ्यांतील भ्रष्टाचार उघडा पाडणे, गैरकारभाराला उजाळा देणे, आणि सामान्य माणसाच्या हृदयापर्यंत सत्याचा मशाल पोहोचवणे, हे पत्रकारांचे अखंड युद्ध आहे.
माहितीचा हक्क हा मानवी हक्कांचा कणा आहे आणि तो कणा ताठ ठेवणारी पत्रकारिता म्हणजे समाजाचा धडधडता आत्मा. ‘पनामा पेपर्स’सारख्या स्फोटक खुलाशांनी सत्ताधीशांच्या काळजात थरकाप उडवला, हेच आहे स्वतंत्र पत्रकारितेचे अजिंक्य सामर्थ्य! पण हा मार्ग काट्यांनी आणि कर्दनकाळांनी आच्छादलेला आहे. पत्रकारांवर हल्ले, धमक्या, खटले, आणि सरकारी सेन्सॉरशिपच्या जाळ्या सत्याचा गळा आवळतात. ‘रीपोर्टर्स विदाउट बॉर्डर्स’च्या निर्देशांकात चीन, इराण, रशियासारखे देश पत्रकारांसाठी नरकठिण बनले आहेत. सत्तेची दहशत आणि खोट्याचा बाजार यांच्याशी झुंजणे हेच आज पत्रकारांचे रण आहे.
२०२४ च्या प्रेस स्वातंत्र्य निर्देशांकात भारत 159 व्या क्रमांकावर घसरला
भारतात पत्रकारितेचा वारसा स्वातंत्र्यसंग्रामाच्या ज्वालांनी उजळलेला आहे. तो केवळ चौथा खांब नाही, तर लोकशाहीचा पाठकणा आहे. पण आज, ट्रोलिंगच्या विषारी हल्ल्यांनी, कायदेशीर तलवारींनी, आणि आर्थिक दबावाच्या फासांनी पत्रकारांना जखडले आहे. २०२४ च्या प्रेस स्वातंत्र्य निर्देशांकात भारत 159 व्या क्रमांकावर घसरला, ही लांच्छनास्पद अवस्था डोळ्यांत अंगार भरणारी आहे.
कृत्रिम बुद्धिमत्ता पत्रकारितेसाठी ठरते दुधारी तलवार
२०२५ मध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा प्रभाव स्वतंत्र पत्रकारितेवर अत्यंत द्विधा आहे. एकीकडे कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) पत्रकारितेला नवे पंख देऊ शकते – जटिल डेटाचे विश्लेषण, खोट्या बातम्यांचा पर्दाफाश, आणि बातम्यांचा वेग वाढवणे यात ती मोलाची ठरते. पण दुसरीकडे, याच AI चा गैरवापर सत्याला काळिमा फासू शकतो. डीपफेक, खोट्या माहितीचा पूर, आणि स्वयंचलित प्रचार यंत्रणा यामुळे पत्रकारितेचा आत्माच धोक्यात येऊ शकतो. २०२५ मध्ये AI हे पत्रकारांचे शस्त्र आहे, पण चुकीच्या हातात ते शत्रूही ठरू शकते. स्वतंत्र पत्रकारितेला AI चा आधार घेताना सावध पावले टाकावी लागतील, जेणेकरून सत्याचा आवाज दडपला जाणार नाही. नागरिक पत्रकारितेने नव्या शक्यतांचे दरवाजे उघडले, पण सत्याचे रक्षण करण्यासाठी सर्वांनी एकजुटीने लढले पाहिजे.
सत्याशिवाय लोकशाही ही केवळ ढोंग आहे, ३ मे हा केवळ उत्सव नाही, तर शपथेचा क्षण आहे. सत्यासाठी, स्वातंत्र्यासाठी, आणि पत्रकारांच्या खांद्याला खांदा लावून लढण्याचा निर्धाराचा क्षण. समाजाने, शासनाने, आणि प्रत्येक नागरिकाने या संग्रामात उडी घ्यावी. सत्तेच्या तलवारीपुढे न झुकणाऱ्या लेखणीला सलाम करत, सत्याचा विजयगजर घुमवूया. कारण, सत्य हेच आपले अजेय शस्त्र, आणि पत्रकारिता हेच त्याचे रणांगण.
पत्रकार – आकाश धुमे पाटील
